"Op mijn 55e reisde ik voor het eerst alleen met de trein!" Jose Brunselaar (1963) werkte vanaf haar zevende mee in het bedrijf van haar familie. Een kleine kermis waarmee ze door heel Nederland reisden. “Ik haalde kaartjes op bij de draaimolen. Op mijn veertiende had ik al een eigen oliebollenkraam." Dat had veel effect op haar educatie.

José heeft altijd hard gewerkt op de kermis. Toen dat na haar vijftigste lichamelijk te zwaar werd en ze scheidde van haar man, stond ze aan het begin van een ander leven. Bij het aanvragen van een uitkering, merkten ze bij de gemeente op dat ze maar acht jaar school heeft gehad. ‘Toen zei ik: “ik dacht het niet”,’ vertelt José. ‘Ik denk dat het alles bij elkaar nog geen drie jaar is geweest.'

Schiettent 

José komt uit een echt kermisgezin. Ze hebben een draaimolen en een schiettent en later komt daar nog een oliebollenkraam bij. ‘Je was meestal ergens van woensdag tot woensdag. Als er minimaal drie kinderen waren kwam de Rijdende School, of je ging naar de burgerschool. Dat was dan alleen op donderdag en vrijdag, want op maandag en dinsdag hadden de kinderen in het dorp kermisvrij. Zo’n juf zat al met een grote klas, dus dan zei ze: ga maar je eigen boekje lezen. Of ik moest voor de klas gaan staan en vertellen hoe wij leven. Dat was lang niet altijd leuk, ik ben veel gepest in die jaren. En als mijn ouders personeelstekort hadden, dan ging ik helemaal niet naar school. Op mijn zevende hielp ik al mee met kaartjes ophalen.’ Na de basisschoolperiode, hield het onderwijs helemaal op. Er was niemand die zei dat ze naar school moest, het toezicht was er in die tijd simpelweg niet.

Schaam jezelf niet! – Taalheld José, van laaggeletterd naar taalcoach

Warme gevoelens 

Josés opa kwam op zondag af en toe langs met de Kinderbescherming. ‘Dan werden we uit de tent gehaald, omdat kinderarbeid natuurlijk niet mocht en dan hadden we een vrije dag. Mijn opa nam ons in bescherming en mijn ouders vonden dat natuurlijk niet leuk, want dan hadden ze die dag geen personeel.’ José kijkt ondanks alles met warme gevoelens terug op haar kermistijd: ‘Je wist niet beter. Het was een hele leuke tijd. Het is hard werken. De kermis was vroeger soms tot twee of drie uur ’s nachts open. Maar je brengt echt iets naar de mensen, dat vond ik mooi. Aan sommige dorpen heb ik zulke goede herinneringen. Mensen keken er het hele jaar naar uit dat de kermis kwam.’  

Mitella 

Op haar 23e trouwt ze. Haar man heeft ook een draaimolen en schiettent dus het kermisleven gaat gewoon door. Dat José nooit heeft leren lezen en schrijven, weet ze te verbergen. ‘Mijn man deed alles. En als ik wel een keer een formulier moest invullen, dan deed ik een mitella om en zei ik dat ik niet kon schrijven. Of ik zei dat ik mijn bril was vergeten.’ Er is in de afgelopen jaren in Nederland veel veranderd in het onderwijs, en dus ook bij de Rijdende School. Josés dochter, die nu 27 is, kreeg wel goed onderwijs. ‘Bij de Rijdende School waren er toen laptops en kreeg je les via internet.’   

Open armen 

Bij het aanvragen van haar uitkering, stelt de gemeente voor dat ze op taalcursus gaat. En die kans grijpt ze met beide handen aan. ‘Ik werd er met open armen ontvangen en voelde me gelijk thuis.’ José wil niet thuis blijven zitten en doet naast de taalcursus ook veel vrijwilligerswerk. Ook doet ze extra schoolwerk. Dat ze haar vroegen als Taalambassadeur voor Stichting ABC, snapt ze wel. ‘Ik zei eerst: nee dat is niets voor mij. Maar nu snap ik het wel. Ik kan goed praten en ik trek de kar wel. Dat komt echt door mijn kermisverleden. Als je je mond niet opentrekt, komt er niemand naar je tent.’ Als Taalambassadeur spreekt José regelmatig op congressen om bedrijven voor te lichten over laaggeletterdheid. Ook zit ze in testpanels waar ze bedrijven en overheden helpt om moeilijke woorden uit brieven te halen. Ze werd verkozen tot Taalheld Gelderland en werd in 2018 Taalheld van Nederland. 

Alleen met de trein 

Bij instanties en op congressen waar bedrijven en instellingen als het UWV en grote banken aanwezig zijn, laat José haar kaartjes achter. Als ze daar iemand tegenkomen die de drempel te hoog vindt om taallessen te nemen, mogen ze eerst José bellen. ‘Bij de cursus hier zijn we van vier naar twintig mensen gegaan. Ze mogen gewoon een keer met mij mee, dan neem ik ze even apart en vraag ik wat ze wel en niet kunnen en iedereen blijft plakken.’ José heeft de afgelopen drie jaar veel geleerd. ‘Ik kan nu alleen met de trein. De eerste keer zweette ik peentjes en dacht ik: dit doe ik nooit meer. Nu gaat het goed. Ook heb ik geleerd hoe een smartphone werkt en kan ik nu appen en Facebooken.’   

Aan de slag 

José wil nog een tip meegeven aan laaggeletterden: ‘Schaam jezelf niet! Wij denken dat er een drempel is, maar die drempel is er niet, want het wordt op je eigen niveau opgepakt. “Terug naar school” klinkt misschien zwaar, maar dat is het niet. Het is geen school. Je zit gewoon samen in een lokaal en gaat lekker aan de slag met zijn allen.’ Ze ziet de toekomst positief tegemoet en hoopt een diploma en betaald werk te vinden. ‘Volgend jaar ga ik zelfs aan de slag als taalcoach om anderstaligen te helpen met hun uitspraak.’ Ze is trots op wat ze allemaal heeft bereikt: ‘Ik doe gewoon wat ik doe, maar als ik kijk wat ik heb neergezet in drie jaar tijd is dat toch echt wel een prestatie.’  

Stichting Rijdende School 

Stichting Rijdende School is een onderwijsorganisatie voor primair onderwijs bestemd voor kinderen van kermisexploitanten en van het circus. Wanneer de gezinnen op reis zijn verzorgen ze met 30 leraren onderwijs voor zo'n 220 kinderen. Met hun rijdende scholen gaan ze naar de leerlingen toe. Die scholen hebben ze in alle formaten: grote uitschuifbare scholen, minischolen en lesbussen. De rijdende scholen zijn van alle gemakken en materialen voorzien. Kleutermaterialen, materialen voor rekenen, taal, en zaakvakken, werkplekken, laptops, een groot scherm voor instructie, boeken, knutsel- en gymmaterialen: alles is aanwezig. Ook afstandsonderwijs (leren via de computer) behoort tot de onderwijsvormen. Elke woensdag wordt de nieuwe planning definitief gemaakt: Medewerkers horen dan waar ze de volgende week onderwijs geven. Een enorme logistieke puzzel! 

Logo Stichting ABC

Stichting ABC

Stichting Lezen en Schrijven werkt nauw samen met Stichting ABC. Stichting ABC behartigt de belangen van laaggeletterden, traint Taalambassadeurs en begeleidt ze bij hun werkzaamheden als Taalambassadeur.

Ga voor meer informatie naar www.st-abc.nl